Đăng bởi: Ngô Minh | 15.07.2012

NGƯỜI BẮC CẦU QUA DÒNG SÔNG KHÔNG PHẲNG LẶNG

                   NGƯỜI BẮC CẦU QUA DÒNG SÔNG

                                        KHÔNG PHẲNG LẶNG

                                                                               Ngô Minh

alt
 Nhà văn Tô Nhuận Vỹ ( thứ 2, trái sang) nhận giải thưởng Quỹ Phùng Quán về tiểu thuyết Vùng sâu ở mộ Phùng Quán

           Nói đến nhà văn Tô Nhuận Vỹ, người ta nghĩ ngay đến bộ tiểu thuyết 3 tập “Dòng sông phẳng lặng” viết về cuộc chiến đấu của  quân dân Huế trong chiến dịch Tổng tấn Công Mậu Thân 1968 của anh đã được dựng thành phim truyền hình 15 tập cùng tên và được tái bản đến 5 lần.   Ghé vào căn hộ của anh  ở đường Chế Lan Viên, mới  hay anh nghèo lắm. Là nhà văn viết hết mình, rồi giám đốc Sở ngoại vụ mấy năm liền, anh vẫn ở trong một ngôi nhà cấp bốn xập xùi, mưa thì dột phải soong chậu giăng khắp nhà, nắng thì nóng nung không ngồi lâu được.  Căn nhà đó nép bên ngôi nhà lầu cao ngất trời  của một vị quan tỉnh như một sự tương phản đen- trắng. May nhờ có con giúp, anh đã làm được cái nhà khang trang  ở tận miệt đồi Thiên An…

             Tô Nhuận Vỹ và vợ là Phạm Thị Cúc và Tô Diệu Lan sống cùng  ba con chó nhỏ loại chó Nhật. Hai đứa con gái đầu và út đều  đi xa. Đứa lớn  lấy chồng ở Mỹ, đứa nhỏ làm việc ở Hà Nội…Mỗi khi khách  đến,  ba con chó  xô ra sân sủa inh ỏi. Vỹ bảo, đó là ba con chó của  3 đứa con gái yêu Diệu Linh, Diệu Lan, Diệu Liên gửi bố mẹ nuôi  để khỏi nhớ chúng nó. Những ngày chị Cúc sang Mỹ với cháu ngoại, Tô Nhuận Vỹ ở nhà một mình ăn cơm bụi. Lo cho mình thì ít  mà lo cho  ba con cún con dễ thương  thì nhiều…

              Tô Nhuận Vỹ tên thật là Tô Thế Quảng, quê ở Vinh Xuân, Phú Vang.  Thời nhỏ anh ở Vỹ Dạ quê ngoại, cùng kiệt, xóm với Trần Vàng Sao, Nguyễn Khoa Điềm, Bửu Chỉ…Trần Vàng Sao bảo:“ Hắn  không phải là Tô Thế Quảng mô, hắn là Tô Thế Quắng. Mấy đứa chơi với nhau mà…“. Tập kết ra Bắc, anh học lớp 8c, 9C, 10C của Trường Chu Văn An nổi tiếng, cùng lớp với bác sĩ- liệt sĩ Đặng Thuỳ Trâm. Tốt nghiệp Đại  học sư phạm Hà Nội, Tô Thế Quảng về dạy cấp ba ở Hậu Lộc, Thanh Hóa.Lứa học trò  ấy của anh bây giờ đã về hưu, đã ông  bà nội ngoại cả. Nhưng mỗi lần thấy Quảng ra Thanh Hóa lại tíu tít bên thầy. Trước khi về Nam chiến đấu, cấp trên bắt buộc mỗi người phải có một tên mới.  Quảng từ nhỏ ở Vỹ Dạ, nên lấy tên là Vỹ. Thời sinh viên, Quảng yêu một cô gái cùng lớp, quê Phú Nhuận (Sài Gòn). Mặc dù trước khi lên đường về Nam thì cô gái ấy đã cho  Quảng “đo ván” rồi, nhưng kỷ niệm buồn lại …đeo lấy anh với cái tên Tô Nhuận Vỹ  từ trong chiến tranh cho đến bây giờ…Hồi chiến tranh Vỹ làm phòng viên của báo „Cờ giải phóng“ của  Khu Trị Thiên Huế. Mậu Thân 1968, một lần đi lấy tin tức chiến sự, Tô Nhuận Vỹ  bị máy bay trực thăng vũ trang của Mỹ bắn vỡ hông và thủng bụng . Nhân dân vùng cát Phú Đa đã chăm sóc, bảo vệ anh và hàng trăm thương binh dưới các hầm bí mật trong điều kiện thuốc men cạn kiệt . Du kích đã cáng anh vượt quốc lộ đang bị địch chốt chặn để đưa lên bệnh xá chiến khu  trong tình trạng vết thương bị nhiễm trùng nặng. Sau này cái viết thương ấy cứ trở trời lại đau nhức, nhưng rất ít người biết anh là một thương binh.

                 Những năm phụ trách cơ sở nội thành Huế, Tô Nhuận Vỹ quen một nữ sinh Đồng Khánh khá xinh đẹp. Đó là Phạm Thị Cúc, học sinh đang chuẩn bị thi tú tài II, Ban B. Cúc hoạt động trong phong trào học sinh sinh viên Huế và  là cơ sở nội thành của thành uỷ Huế .Quá trình hoạt động gian khổ, hiểm nguy đã gắn bó họ với nhau. Tháng 3/1968, ngay giữa một trận càn lớn của liên quân Mỹ-Sài Gòn, ba người Vỹ, Cúc và nhà báo Ngô Kha chen chúc dưới căn hầm bí mật chật chội ở Viễn Trình chờ lên căn cứ. Đêm đó, cho dù đang bị thương nặng, nhưng thương cô nữ sinh Đồng Khánh chỉ quen với sách vở và áo dài trắng, phải chen chúc trong căn hầm ngột ngạt, Tô Nhuận Vỹ đã làm  thơ : Trong hầm bí mật lèn ba đứa / Nằm đếm bước đi bọn Mỹ càn / Lắng nghe tim em đang gấp nhịp / Thương quá em mình chịu gian nan. Hồi đó , “nữ sinh Đồng Khánh” Phạm Thị Cúc cũng làm rất nhiều bài thơ tặng người yêu Tô Nhuận Vỹ. Chị đưa tôi xem những cuốn sổ  nhỏ như bao diêm, chép  đầy thơ, chữ li ti và chị cất giữ 40 năm qua. Khi chị lên chiến khu thì Tô Nhuận Vỹ vẫn còn ở Viễn Trình, chưa được cáng lên , nhớ anh chị viết …Những buổi mưa nguồn em nhớ anh / Trên rừng cây lá một màu xanh/Ôichao! Em nhớ sao em nhớVỹ là mối tình đầu mối tình và cũng là cuối của Cúc .

             Những ngày vợ đi học cao học. Có đêm, Tô Nhuận Vỹ gọi tôi lên nhà anh ngủ để nghe anh đọc những chương mới trong tiểu thuyết Ngoại ô. Nhân vật trong các tiểu thuyết Tô Nhuận Vỹ, nhân vật ai cũng có một cá tính mạnh bạo, sống động và rất chân thật.Nhất là treong tình yêu . Chuyện  mụ Lép đã „lần lượt kẹp chết hai ông chồng chàng hương sau hai cuộc rượu tơi bời  bỗng phát cơn ham muốn…“. Bí thư Hãn đến thăm nhà mụ Lép  với ý định lấy nhà mụ làm trạm xá xã, đã bị mụ Lép „quàng tay riết cổ bí thư Hãn xuống bộ ngực vĩ đại của mình“. Hai anh em đêm đó cứ khúc khích cười mỗi khi nghĩ về mụ Lép. Trong tiểu thuyết Phía ấy là chân trời , có cô gái táo tợn, phóng túng, chịu chơi, lại là người có trái tim nồng nàn, chân thật, được nhà văn mô tả rất sắc nét. Cô có một nhu cầu rất con người là đi tìm một tình yêu không vụ lợi và tin cẩn gửi gắm  Đó là ước mơ của  Tô Nhuận Vỹ .

          Viết lách cặm cụi thế, ai cũng tưởng Vỹ „chay tịnh“. Nhưng không ,  số Tô Nhuận Vỹ đào hoa lắm. Anh luôn được nhiều cô gái  „để ý“. Có lẽ vì thế mà mới đây tôi đến nhà chơi, vừa mới nói mấy câu xa gần về „chuyện ấy“ của Tô Nhuận Vỹ, chị Cúc đã nước mắt lưng tròng, „tố cáo“ : „Ông ấy vấy tôi  quá chừng“. Vấy, tiếng quê, tức là làm khổ. Chuyện qua đã lâu rồi nhưng chị Cúc vẫn bức xúc vì đối với Cúc, Vỹ là  mối tình duy nhất trong đời mình. Rồi chị kể tôi nghe bao nhiêu „tội“ tày trời của Vỹ. Tô Nhuận Vỹ ngồi nghe vợ „phán“  bẽn lẽn như cậu học trò không thuộc bài trước mặt cô giáo nghiêm khắc.

              Hồi Tô Nhuận Vỹ làm chủ tịch Hội Văn nghệ Bình Trị Thiên, có lần anh nằm viện, gọi tôi đến, bảo :“ Mình có vé rồi,  tối nay Ngô Minh cùng đi xem bộ phim Ấn Độ ở Đài Truyền hình Huế , hay lắm „ Khi tôi đến , người xem đã đông chật sân chiếu. Vỹ  đi cùng với một cô gái xinh đẹp, đến cùng lúc với tôi. Do đến  muộn nên chúng tôi phải đứng sau, kiễng chân lên mà coi. Vỹ đang nằm viện, thế mà thương người bạn gái phải đứng „xem gáy người ta“, nhà văn đã  đi vác một tảng đá lớn ở góc sân, phăm phăm đến đặt xuống chân em, để cho em đứng lên xem. Chao ôi, bệnh nhân như thế thật đáng đồng tiền bát gạo. Một lần khác, Vỹ rủ tôi đi dọc vỉa hè đường Lê Lợi, bên Sông Hương dạo chơi. Tôi nghĩ, sao hôm nay“chủ tịch hội“ lại rững mỡ  như thế ? Nhưng cứ im lặng xem ra sao. Đi một chặng, bỗng dưng  Tô Nhuận Vỹ bảo tôi :“ Mình độc ông nghe  mấy đoạn này, ông coi có phải thơ không nhé ?“. Thế rồi Vỹ đọc say sưa, đọc miên man. Tôi nghe xong, phán :“ Thơ đấy chứ gì nữa. Thơ tình hay là khác“. Lúc đó tôi nghĩ trái tim Vỹ „đang có vấn đề“. Thì ra, Vỹ đang yêu. Khi yêu ai cũng thành thi sĩ. Đã nhiều năm rồi, không biết những bài thơ ấy biến đi đâu, không thấy Tô Nhuận Vỹ công bố. Lại có lần, Tô Nhuận Vỹ xăng xái tìm đến nhà tôi, chỉ để dặn đi dặn lại tôi một điều :“ Đánh răng là phải đánh cả bên ngoài và bên trong răng , nhớ nhé !“. Lúc đó tôi rất ngạc nhiên không hiểu sao Vỹ không nói chuyện văn chương mà lại nới chuyện răng miêng ? Sau này tôi tìm hiểu mới biết , những bài học „võ lòng“ về răng miêng ấy là do một cô bác sĩ nhà khoa, do yêu Vỹ mà dặn kỹ như thế.

            Nổi tiếng nhất là chuyện Tô Nhuận Vỹ  mất tích.  Có lần chị Cúc kể với tôi,  cơn bão Sansil cuối năm 1985, cơn lụt lịch sử nhấn chìm Huế trong biển nước, Tô Nhuận Vỹ đi đâu mất tiêu không thấy về nhà. Một ngày hai ngày , rồi một tuần cũng không thấy về. Thế là  tin nhà văn “Tô Nhuận Vỹ mất tích“ bay đi khắp nơi. Có người bảo thấy anh  đi xe bọc thép cùng bộ đội vớt đồng bào bị nạn ở  dưới huyện. Có người lại bảo  anh đang ở Cam Lộ, Quảng Trị. Cả thành phố Huế xôn xao. Anh em văn nghệ lo lắng. Hội Văn nghệ Quảng Nam-Đà Nẵng cử một đoàn do nhà văn Phan Tứ, nhà thơ Thu Bồn đưa vòng hoa ra Huế viếng tang Chủ tịch Hội văn nghệ Bình Thiên Thiên Tô Nhuận Vỹ. Ra đến nơi chẳng thấy tang tiếc gì cả . Thì ra Vỹ bị “kẹt lụt“ cả tuần ở nhà một người đẹp.

            Hơn mười mấy năm nay, Tô Nhuận Vỹ  không còn nhiều thời gian cho lao động văn chương . Nói là không còn nhiều thời gian để viết, nhung hiện Vỹ đang có cuốn  tiểu thuyết Vùng sâu, đang xếp hàng ở Nhà xuất bản Công An mấy năm nay vừa mới được NXB Hội Nhà văn in xong cuối năm 2011 và  bản thảo cuốn tự truyện  gia đình rất xúc động.   Không viết được nhiều, nhưng những điều anh làm được cho văn học tỉnh nhà , cho văn hoá Huế cũng  đáng giá lắm. Năm 1986, Tô Nhuận Vỹ thay nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm làm Tổng biên tập Tạp chí Sông Hương. Sông Hương chỉ là một tạp chí văn nghệ của một tỉnh nhưng đã thu hút được đông đảo  người viết, người đọc cả nước. Nhiều bài nghiên cứu và tác phẩm văn nghệ đăng tải trên Sông Hương đã được độc giả đón nhận nhiệt liệt .   Ngoài việc đăng tải những tác phẩm  có xu hướng đổi mới,  Tô Nhuận Vỹ đã mở ra mối quan hệ của Tạp chí Sông Hương với thế giới bên ngoài. Tại lễ kỷ niệm năm năm Sông Hương ra số đầu tiên (6/1988), nhiều khách nước ngoài  đã được mời như nhà báo nữ Irina Zisman của Đài phát thanh Moskva, Anatoli, Tổng biên tập tạp chí Nhô-man, tạp chí của Hội Nhà văn Belarussia , các ông Võ Quang Yến, Lê Huy Cận, Việt Kiều tại Pháp… Trong thời gian này, Tô Nhuận Vỹ cũng đã tiếp xúc với  Tổ chức Wiliam Joiner ( WJC) . Sự quen biết đó đã mở ra mối quan hệ mặn mà, có hiêụ quả của Tổ chức  Wiliam Joiner (WJC), một tổ chức văn nghệ phản đối chiến tranh của cựu chiến binh Mỹ thuộc Đại học Massachusettes (Boston – Mỹ) , với Hội  nhà văn  và các các nhà văn Việt Nam, với Thừa thiên Huế từ đó đến nay…Anh quan hệ tốt với các nhà văn Mỹ, lại quan hệ rất thân thiên  với các nhà văn người Việt ở Mỹ, Canada, từ đó kết nối để anh em gặp nhau.  Mùa hè năm 1995, đất nước đang còn bị cấm vận , thế mà Tô Nhuận Vỹ  đã  liên hệ được cho Đoàn nghệ thuật Ca Huế của Hội văn nghệ do nhà thơ Võ Quê làm trưởng đoàn tham gia Festival nhạc dân gian quốc tế ở thành phố Lowell ( Mỹ), lần đầu tiên đưa văn hoá Huế ra với thế giới, đến với  nhân dân Mỹ.

           Tô Nhuận Vỹ những năm này như một người kết nối giữa anh em cầm bút trong nước với hải ngoại. Không những kết nối thăm viếng, quen biết nhau, mà Tô Nhuận Vỹ còn viết một công trình nghiên cứu dài tham gia chương trình nghiên cứu của Trung tâm William Joiner Center – Đại họcMassachusetts, Hoa Kỳ 2005 – 2007có tựa đề Nhà văn Việt Nam: Đổi mới và Hội nhập, nhằm tìm ra những điểm chung của các nhà văn Việt Nam trong và ngoài nước. Đó là cơ  sở để họ tiến tới hòa  giải vì sự phát triển của đất nước. 

             Ngoài việc biến Tạp chí Sông Hương thành một tạp chí văn nghệ hàng đầu, Tô Nhuận Vỹ cũng đã dốc lòng góp phần trong  việc đưa nghệ thuật Điềm Phùng Thị và Lê Bá Đảng về với Huế. Anh lo lắng từ việc đề xuất kế hoạch , làm cầu nối giữa tỉnh với các nghệ sĩ, tìm cách tháo  gỡ từng vướng mắc nhỏ để hình thành cho được Nhà trung bày nghệ thuật Điềm Phùng Thị ở số 1- Phan Bội Châu Huế và Trung tâm nghệ thuật Lê Bá Đảng ở 15A-Lê Lợi Huế. Không hiểu sao, khi muốn đưa những tác phẩm nghệ thuật từ Pháp về Việt Nam để tại hai trung tâm nghệ thuật độc đáo nhất ở Huế , cả nhà điêu khắc Điềm Phùng Thị và hoạ sĩ Lê Bá Đảng đều nhất mực yêu cầu Tô Nhuận Vỹ  phải làm đại diện cho họ tại Việt Nam. Thời bao cấp ấy, đưa được các tác phẩm nghệ thuật từ nước ngoài về là chuyện  khó tưởng tượng nổi. Có  lô tượng của bà Điềm Phùng Thị phải  nằm ở cửa khẩu Hải Quan Sài Gòn hơn 3 tháng, vì phải chạy đủ loại giấy tòe, đủ loại chữ ký.  của ĐAnh làm cầu nối giữa hai tác giả với chính quyền, với các cá nhân và vô số tổ chức  để giải quyết từ thủ tục nhập tác phẩm, cho việc đi lại thuận tiện, thảo văn bản ký kết…để có hai tòa nhà xứng đáng cho hai trung tâm nghệ  thuật.

             Nhà văn Tô Nhuận Vỹ có nét sinh hoạt tôi không theo được là  5 giờ rưỡi sáng đã  đến quán ca phê Sơn  ở bờ sông Hương ngồi. Một  buổi sáng làm hai cữ cà phê. Nhưng anh có hai điểm rất hợp với tôi là rất sốt sắng với công việc và rất ghiền bóng đá. Về hưu rồi, lại ở “tận trên đồi Thiên An” cách anh em mấy cây số, thế mà những chuyện như Đại hội văn nghệ tỉnh, Đại hội Nhà văn Việt nam, chuyện đối ngoại của Hội Nhà văn … ngồi đâu anh  cũng nếu các vấn đề để anh em mạn đàm.Ngồi  quán cà phê cũng nói, ngồi trên xe cũng  bàn.  Đọc cái gì của anh em viết ra thấy  xúc động là tìm  tới tận nhà chia sẻ. Tôi có cuốn bản thảo “Một trăm ngày vượt Trường Sơn” chưa xuất bản được, in vi tính mấy cuốn để  nhờ bạn bè đọc góp ý. Anh Vỹ đọc xong , sáng sớm chủ nhật đến nhà gõ nhà tôi :” Cho mình thắp nén nhang cho bà cụ . Mình thấy  bà cụ vĩ đại quá “.

          Vỹ  cực kỳ mê bóng đá.   Nhà ở tận đồi Thiên An, không có  cáp, nên  nhiều lần đêm hôm anh phải đi sáu bảy số về chỗ tôi xem bóng đá ngoại hạng Anh. Để anh em cũng nhau vỗ đùi hò reo, hay suýt xoa vì cụt hứng. Đầu tháng 5 /2010, Vỹ đã mua lịch WordlCups Nam Phi bỏ túi. Đi đâu cũng  dở ra xem. Anh phải  mượn nhà thơ Mai Văn Hoan cái đầu ĐH về để chuẩn bị theo dõi wordlcup Nam Phi. Anh đau khổ vì đội Italia bị loại, anh sung sướng nghẹn ngào vì đội Nhật Bản vào được vòng 2…

          Đặc biệt có lần đi hội thảo văn học ở Mỹ, anh đã đòi Ban tổ chức nghỉ họp để xem WordlCups. Đó là năm 1994, WordlCup diễn ra tại Mỹ. Năm đó, đoàn nhà văn Việt Nam gồm nhà thơ Phạm Tiến Duật, nhà văn Tô Nhuận Vỹ, nhà thơ Trần Đăng Khoa và nhà thơ Nguyễn Quang Thiều đến  thành phố Boston, thủ phủ bang Massachusetts để tham gia Hội thảo văn học mùa hè.  Những ngày hội thảo văn học đó đối với Tô Nhuận Vỹ là một cực hình vì anh không được theo  dõi các trận cầu nảy lửa. Anh  đề nghị được nghỉ hội thảo để xem bóng đá. Anh đòi đổi vé để về nước xem WordlCup trên truyền hình, vì ở Mỹ người ta không  truyền hình trực tiếp các trận đầu . May nhờ giáo sư sử học David Hunt cùng con trai là Jimy đã ghi băng các trận đấu  trong ngày  rồi mang đến cho Tô Nhuận Vỹ xem, anh mới hết đau khổ.

       Bây giờ thì  nhà  Tô Nhuận Vỹ đã mua đầu K+ rồi. Dù đắt đỏ, nhưng  đỡ cơn ghiền…

( Bài đã in trên NGHỆ THUẬT MỚI, số 6/ 2012 )

Advertisements

Responses

  1. Ảnh đầu bài nên thay tấm khác .


Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

w

Connecting to %s

Chuyên mục

%d bloggers like this: