“CÂY MẬN VĨNH LINH” CỦA PHÙNG QUÁN

Kính cáo

Bạn đọc kinh mến. Từ 4 ngày nay, Ngô Minh không thể pót bài lên trang nhất được. Có thể vì lỗi  kỹ thuật mạng hoặc do bị chặn. Để đọc QTXM, mời các bạn truy cấp từ “Những bài viết mới” bên tay phải giao diện . Kính cáo.

NGÔ MINH

 

CÂY MẬN VĨNH LINH CỦA PHÙNG QUÁN

Ngô Minh

Sau vụ “Nhân văn- Giai phẩm”, năm 1964, Phùng Quán được chuyển về công tác tại Phòng tuyên truyền (Bộ Thủy Lợi), rồi Vụ Văn hóa quần chúng ( Bộ Văn hóa) , Nhà Văn hóa Trung ương. Thời kỳ này anh nhiều lần đi thực tế sáng tác ở Vĩnh Linh, Quảng Bình. Các năm 1967, 1970, Phùng Quán có hai chuyến đi thực tế sáng tác vào Quảng Bình, Vĩnh Linh địa đầu giới tuyến . Thời kỳ này vùng đất lửa đang chiến đấu quyết liệt với máy bay tàu chiến Mỹ từng ngày để bảo về miền Bắc xã hội chủ nghĩa, bảo vệ cuộc sống và sản xuất của nhân dân .Trong các chuyến đi thực tế “chiến trường Khu Bốn” bom đạn ngút trời này, Phùng Quán viết được rất nhiều thơ. Ở Quảng Bình anh viết bài thơ Cỏ rười, Giắc mơ ở Ngư Thủy ; ở Vĩnh Linh, viết được chùm thơ ba bài : Cách người Vĩnh Linh sống và chết, Cây mận Vĩnh Linh, Hồ tiêu Vĩnh Linh . Trong bài thơ Cách người Vĩnh Linh sống và chết , Phùng Quán kể về cái chết tập thể của bộ đội và dân quân khi đang chiến đấu trên trận địa : Sống/ Chung khẩu súng, tình yêu, nỗi giận/ Chết / Chung thịt xương …// Đó là một cách sống trong nhiều cách sông / Đó là một cách chết trong nhiều cách chết / Của Vĩnh Linh / Anh hùng . Bài thơ Hồ tiêu Vĩnh Linh thì : Vị cay thấm tận đáy hồn / Bao nhiêu bi tráng đã dồn lại cay ! .Tất cả những bài thơ này sau này đều được tuyển vào tuyển Thơ Phùng Quán . Ngoài thơ, nhà thơ yêu quý của chúng ta còn viết được thiên bút ký Vĩnh Linh, ( sách lịch sử văn hóa, ký tên tác giả là Nguyễn Huy, Nhà xuất bản Văn hóa , năm 1982. In tới 6.100 bản ).

Cây mận Vĩnh Linh là bài thơ hay. Bài thơ ngũ ngôn, chỉ có 5 khổ, 20 câu mà khát quát được nỗi đau chiến tranh và sự bất khuất của người Vĩnh Linh tuyến đầu Tổ Quốc thời đánh Mỹ. Bài thơ là một câu chuyện đau thương và cảm động được kể với một bút pháp giản dị mà điêu luyện, gây nên sự bất ngờ cảm động : Lấp hố bom giữa nhà / Tôi trồng một cây mận / Trái mận tôi cạy ra / Từ bàn tay vợ nắm . Người vợ ấy ốm nghén, thèm ăn rỡ của chua. Trong túi áo bao giờ cũng có mận, mơ, khế. Người vợ trẻ ấy sắp được làm mẹ thì một buổi sáng máy bay Mỹ dội bom vào làng. Chị bị bom giặc giết khi còn đang cắn dở tráu mận. Trái mận cắn dở còn nắm chặt trong lòng tay. Người chồng trực chiến về thấy người vợ trẻ và đứa con trong bụng đã qua đời, thân thể bầm máu, khóc nghẹn nước mắt. Rồi anh cạy trái mận trong tay vợ, chôn xuống đất vườn nhà, như chôn một mối hận thù vào đất. Khi khi kháng chiến thắng lợi, người chồng về lại mảnh đất quê hương Vĩnh Linh bazan tươi tốt, đã thấy nơi vợ mình ngã xuống năm xưa, nay mọc lên một cây mận xum xuê trái chín trĩu cành.

Câu chuyện buồn đau là thế, nhưng dưới ngòi bút Phùng Quán, thành bài thơ tuyệt bút, sâu sắc. Bài thơ có tứ lớn, cách diễn đạt giản dị, dễ hiểu, mà tầm khát quát vô cùng lớn lao, thâm hậu : Trái mận đã nảy mần trong xí thương, đơm chồi trong thù hận . Đó chính là sức sống trường tồn của người Vĩnh Linh, Quảng Trị.
Vợ tôi sắp làm mẹ
Thèm ăn rở của chua
Túi áo nàng không khế
Thì cũng mận, cũng mơ

Ôi trái mận, trái mận
Cắn giở còn vết răng
Nảy mầm trong xót thương
Đâm chồi trong thù hận

Vĩnh Linh im tiếng súng
Tôi trở lại ngôi nhà
Nơi vợ tôi nằm xưa
Xum xuê một cây mận
Cây mận trong bài thơ Phùng Quán đã thành biểu tượng của ý chí và sức mạnh Vĩnh Linh, sức mạnh Việt Nam. Bài thơ có khổ kết rất sâu, vừa quay lại câu chuyện ban đầu, vừa là tố cáo đanh thép đối với chiến tranh, coi tính mạng con người như giun dế .
Ôi cây mận, cây mận
Trái chín trĩu cành cong
Trái nào tôi cũng thấy
Cắn giở có vết răng!
Tội ác chiến tranh đang ngấm vào cơ thể, máu thịt con người và cây cỏ, vì thế cây mận Vĩnh Linh sinh ra những trái mận có vết răng cắn dở. Cũng giống như chật độc da cam-dioxin đã làm cho hàng triệu trẻ em Việt Nam sinh ra với những dị tật khác thường. Mới mấy tháng, mấy tuổi đã chết. Có cặp vợ chồng là bộ đội trong chiến tranh , hòa bình lấy nhau, sinh ra đứa con nào cũng tật nguyền rồi chết. Đến nỗi cái vườn nhà trở thành một nghĩa trang 9 của đứa con bị chất độc da cam. Đó là nỗi đau của hàng vạn gia đình Viêt Nam. Những nỗi đau không thế bù đắp !

Nên nhớ rằng, Phùng Quán viết bài thơ Trái mận Vĩnh Linh năm năm 1967, khi đó chưa ai biết gì về di chứng man rợ, nguy hiểm của chất độc da cam mà lính Mỹ thả xuống rừng núi, làng quê Việt Nam. Thế mà cây mận Vĩnh Linh đã phải mang “nỗi đau di truyền”. Mới biết, trực cảm của nhà thơ, tiên tri của nhà thơ mạnh đến mức nào.

Nhà thơ Phùng Quán có một vệt thơ rất ám ảnh về cây trái, hoa cỏ, như : “ cây vạn niên thanh” , “cây xương rồng”,” cây dứa” , “hoa sen” ,” Cây mận ở Vĩnh Linh”,”Cây cỏ rười”, ” hoa cứt lợn”v.v. Phùng Quán ngắm hoa lá cỏ cây theo cách riêng của mình. Anh không ca ngợi vẻ đẹp , màu sắc, hương thơm quyến rũ của cỏ hoa như trước một giai nhân đơn thuần, mà chủ yếu là anh phát hiện và xưng tụng sự hữu ích , sự hi sinh, lòng nghĩa khí lớn lao của cây cỏ. Với anh , nhiều loại cây lá có phẩm chất của một chiến sĩ ! Viết về cây xương rồng, nhà thơ phát hiện ra một tứ thơ lạ mà gần gũi :” Xương rồng ơi xương rồng ! / Anh có thật xương rồng?/ Hay xương người nghĩa khí / Ngã xuống rồi hóa thân ?..”( Cây xương rồng). Cái chất thơ trong cỏ hoa ấy là chất Phùng Quán , anh bộ đội Cụ Hồ luôn luôn xung trận. Hay bài thơ Trường ca cây cà gây ấn tượng rất mạnh đối với người đọc. Bài thơ gọi là trường ca có tới 6 chương, nhưng chỉ 56 câu thơ. Có chương chỉ có 2 câu, 5 câu .Cách cấu trúc trường ca như thế chỉ có Phùng Quán . Bài thơ súc tích, chặt chẽ với những ý tưởng lớn và rất Việt Nam
…Bạc tóc trồng cà
Tôi mới hiểu ra
vì sao Gióng
Trước khi lên ngựa sắt
Vung roi trừ giặc
Chỉ ăn cơm cà..
Người Nghệ “ Muối một vại cà / Ăn một năm / Sử kháng chiến ngàn trang / Người nghệ ưa vắn tắt : / – Đánh Pháp hết chín vại cà / Đánh Mỹ hết hai chục vại..”. Bài thơ cuốn hút bởi hình tượng sinh động và hàm chứa , đầy sức thuyết phục về sức mạnh Việt Nam, lại dân dã dễ đọc , dễ hiểu , dễ nhớ !

. Trở lại bài thơ Cây mận Vĩnh Linh. Bài thơ là khẩu khí và trực cảm Phùng Quán trong mạch thơ viết về cây trái, hoa cỏ theo một cách rất riêng của mình, đó là chất Thi – Sĩ -Vệ – Quốc- Đoàn – Phùng – Quán !

Cây Mận Vĩnh Linh

Phùng Quán

Lấp hố bom giữa nhà
Tôi ươm một trái mận
Trái mận tôi cạy ra
Từ bàn tay vợ nắm

Vợ tôi sắp làm mẹ
Thèm ăn rở của chua
Túi áo nàng không khế
Thì cũng mận, cũng mơ

Ôi trái mận, trái mận
Cắn giở còn vết răng
Nảy mầm trong xót thương
Đâm chồi trong thù hận

Vĩnh Linh im tiếng súng
Tôi trở lại ngôi nhà
Nơi vợ tôi nằm xưa
Xum xuê một cây mận

Ôi cây mận, cây mận
Trái chín trĩu cành cong
Trái nào tôi cũng thấy
Cắn giở có vết răng!

1967