Đăng bởi: Ngô Minh | 08.10.2015

Những điều còn ít được biết về Nguyễn Du và Truyện Kiều

Nhà văn Nguyễn Thế Tường

Những điều còn ít được biết về Nguyễn Du và Truyện Kiều

Nhà văn  Nguyễn Thế Tường

Tôi xin trình bày đôi điều suy nghĩ có liên quan đến Đại thi hào Nguyễn Du và Truyện Kiều.

1, Cai bạ là chức quan gì?

Mọi người đều biết, từ năm 1809-1813, Nguyễn Du làm Cai bạ ở Quảng Bình ta. Từ trước nay, trong nhiều văn bản có chú thích: Cai bạ là chức quan đầu tỉnh nhỏ. (hết). vậy đầu tỉnh là thế nào, tỉnh nhỏ là thế nào, nhỏ đến đâu, quyền hành của Cai Bạ đến đâu? Và, sao cái từ “Cai Bạ’ đọc lên nghe nó yêu yếu, thiếu quyền lực thế nào ấy, cứ có cảm giác sổ sách ghi chép giấy tờ mà không thấy quyền sinh quyền sát của một ông quan phong kiến. Lật giở từ điển Quan chức thời phong kiến” mục nói về thời Gia Long có ghi: “Cai Bạ, Cai Bộ đứng thứ nhì ở Trấn, giữ việc quân lương, thuế, điền thổ, hộ tịch, còn được gọi là ông Bộ”. Thế đấy, nghe có lý. Nguyễn Du ta làm cái việc coi sóc thuế má, hộ tịch, điền thổ, quân lương e hợp. Thế nên ở Sơn Thủy Lệ Thủy bây giờ vẫn còn cánh đồng Nguyễn Du.

Được biết, Năm 1801, chính xác là ngày 3/5/1801, Nguyễn Vương vào thành Phú Xuân, xứ Thuận Hóa hồi ấy gồm ba dinh: Quảng Đức ( sau này là Thừa Thiên), Quảng Trị, Quảng Bình, theo chế độ quân quản, ở mỗi dinh đều có các chức Lưu thủ, Cai bạ và Kí lục. Tháng 10 năm Tân Mão (1831 Vua Minh Mạng cho đổi 11 trấn ở Bắc Hà, tức là từ Quảng Trị trở ra thành 18 tỉnh…dân số lúc đó trên bảy triệu tám trăm ngàn người. Minh mạng còn đổi Quốc hiệu Việt Nam thành Đại Việt Nam, gọi tắt là Đại Nam.vv

Thiết nghĩ, chú rằng, Cai bạ là chức quan đầu tỉnh nhỏ e chưa chính xác lắm, mà phải ghi theo từ điển mới thuận. Vả chăng, cái cách Nguyễn Du làm quan không mấy nồng nàn nhiệt tình đã được sách vở miêu tả thì cái chức quan “ Phó chủ tịch’ xem ra có lý hơn….

2, Nguyễn Du là người mà như ngày nay ta thường quy kết là ‘ Mê tín dị đoan”. Ông rất tin là có một thế giới vô hình song hành cùng thế giới hữu hình của chúng ta. Vậy nên nhà thơ mới viết “Văn tế Thập loại chúng sinh’ cô hồn lãng tử. Cái câu; “ Sen vàng lãng đãng như gần như xa” rõ là Ma rồi, ma Đạm Tiên.

Trong cái buổi chiều đi chơi xuân về muộn, ngang qua mộ Đạm Tiên, Thúy Kiều đã bị “ vương”. Theo quan niệm dân gian, trong các buổi hoàng hôn, đàn bà con gái ngang qua các bãi tha ma, nếu ai hạp vía người dưới mộ thì dễ bị vương, thành người thẫn thờ ngẩn ngơ, gọi là bị người âm ưa, cúng quảy rất vất vả. Thuở nhỏ đi chăn trâu, nhiều đứa trẻ chăn trâu buổi chiều về muộn cũng hay bị ma thu.” Ma thu” tức là ma đem cậu bé dấu vào bụi râm trong trạng thái mê mê tỉnh tỉnh, đến khi người nhà tìm đến thì lạ lùng sao cậu chui được vào bụi gai mà bây giờ chui ra rất khó. Làng tôi đã có mấy trường hợp như thế. Việc mấy chị em Thúy Kiều về hơi muộn gặp “ Sè sè nắm đất bên đường…” rồi bị vương là điều không lạ. Ngay cả bây giờ, vào Huế, lúc hoàng hôn mà mặc áo trắng đi qua những chỗ gốc đa gốc gạo cũng rất nguy hiểm, thường thì bị người lớn la rầy dữ lắm….

Nguyễn Du viết: ‘Trời kia đã bắt làm người có thân…” Nghĩa là có những người không có thân, ma đấy. Cách đây chừng 25 năm tôi đã nghe thông tin thế giới đã chụp được ảnh ông bà về trên bàn thờ. Thời Nguyễn Du chưa chụp được ảnh người đã khuất nhưng nhà thơ tả Ma rất giỏi, chỉ bằng bốn câu:

Thoắt trông thấy một tiểu kiều

          Có chiều phong vận có chiều thanh tân

          Sương in mặt, tuyết pha thân

          Sen vàng lãng đãng như gần như xa…

3, Thúy Kiều không thể không tha Hoạn thư. Kiều là trưởng nữ của nhà phú hộ “ thường thường bậc trung”. Hoạn thư là con của Thượng thư bộ lại, khuê các quyền lực, tự tin và…không thể nói là không văn hóa. Thất thế kiến tha bò, Kiều ngồi ghế chánh án xử Hoạn Thư, Từ Hải vừa là hội thẩm vừa hỗ trợ pháp lý. Hoạn thư cực lòng và quyết liệt tự bào chữa. Bào chữa thế nào? Nếu kiều xuất thân trong một gia đình khác, chắc Hoạn Thư có bài bào chữa khác. Nhưng Hoạn biết Kiều cũng là người tử tế biết lắng nghe phải trái, nên Hoạn cầu thân rồi chuyển sang phân tích lý lẽ. Cầu thân :

Rằng tôi chút phận đàn bà ( tôi với chị giống nhau)

Ghen tuông thì cũng người ta thường tình ( Bản nắng gốc)

Kể ơn:  Nghĩ cho khi các viết kinh

Khi đi khỏi cửa dứt tình chẳng theo

Cãi lý: Lòng riêng riêng nhưn g4 kính yêu

Chồng chung chưa dễ ai chiều cho ai

Và nịnh: Trót đà gây việc chông gai

Còn nhờ lượng bể thương bài nào chăng

Kiều cũng ưa nịnh, cũng biết nghe phải trái, và là người tự trọng không thể làm liều…buộc phải tha. Trong mọi trường hợp hoạn thư thắng hoàn toàn, cướp lại chồng, dằn mặt con tình địch và thoát chết gang tấc. Vì ‘ Họ Hoạn danh gia vọng tộc” không thể thua con gái nhà ‘thường thường bậc trung” được.    Nguyễn Du giỏi cả ở đó nữa.

4, Một chữ “ nghỉ” một chữ “khắc”.

Xưa tôi đọc : “ Gia tư nghỉ cũng thường thường bậc trung”, tôi không sao gắn nổi nghĩa của từ nghỉ là nó, ông ấy, bà ấy, tức là đại từ ngôi thứ ba được. mãi năm 1973, khi về trại thương binh ở Hương Sơn, nghe các cụ suốt ngày dùng từ này với nghĩa trên mới quen dần

Từ khắc, cũng đang có tranh luận. ‘Sầu đong càng lắc càng đầy” hay ‘càng khắc càng đầy”. Thông thường đong bất kỳ cái gì khi lắc lắc thì vơi đi. Riêng nỗi sầu đem đong càng lắc lại càng đầy thêm, dào dạt hơn. Nhưng có người nói : Nỗi sầu cứ qua mỗi khắc ( ngày sáu khắc) càng duềnh lên, buồn hơn, thấm thía hơn…Chả biết thế nào , đang chờ hậu xét.

“ Tà tà bóng ngả về tây/ Chị em thơ thẩn dang tay ra về”. Trong một cuộc trà dư tửu hậu, có người nói: Nguyễn Du nhầm, buổi chiều thì bóng người bóng cây phải ngả về đông chứ!.Mọi người ngớ ra: Chẳng lẽ Nguyễn Du có thể nhầm.

Ông Trần Mạnh Tiễn, cán bộ hưu trí ở Đồng Hới ngồi trầm ngâm một lúc rồi bỗng đọc từ đầu đến cuối một bài văn xưa xắc mà ông nói học từ năm…1948 ở

 

trường tiểu học Lệ Thủy trong vùng Pháp tạm chiếm. Ông nhấn mạnh đoạn này: “Về chiều, da trời xanh, làn nước biếc, bóng Kim ô đã ngả về Tây, ánh sáng rọi xuống mặt nước lóng lánh như sao sa trông ngoạn mục và thực đáng nên thơ…” Và ông giải thích rằng, bóng ngả của Nguyễn Du không phải là bóng người bóng cây mà là mặt trời ( Kim ô) ngả về Tây. Hình tượng một chút nữa thì đây là bóng mặt trời chiếu xuống nước. Trong bài văn xuôi thì bóng mặt trời chiếu xuống sông Cửu long. Trong Kiều là bóng mặt trời dưới suối (tiểu khê). Ô Tiễn lại nói, đây là bài văn có tên “ Sông Cửu Long” trong sách ‘Quốc văn sơ học độc bản’ mà ông đọc suôn sẻ cho bà thanh tra giáo dục Người Pháp nghe khi bà về kiểm tra chất lượng học sinh của trường tiểu học Lệ Thủy. Ôi, cái sự học ngày xưa nghe ra cũng đáng trân trọng đấy chứ, chả bù cho bây giờ…

5, Tính phổ biến của truyện Kiều.

Các Mệ các Mẹ miền Trung, đặc biệt Nghệ Tĩnh ru con ru cháu bằng Kiều, lẩy Kiều thì rõ rồi. Bói Kiều, nhờ vào mỗi câu sáu tám trong Kiều đều mang một nội hàm tương đối đầy đủ nên người đời cứ “Lạy vua Từ Hải, lạy Vãi Giác Duyên, lạy tiên Thúy Kiều’ rồi nhắm mắt chọn một câu sáu tám bất kỳ để đoán định số mệnh. Lại nữa, Kiều đi vào dân gian bằng cả sự xuyên tạc đáng yêu. Rằng, Thúy Kiều “ có Thai’ ( Thất kinh nàng chủa biết đà làm sao”Rồi phá thai ( Thuốc mê đâu đã dẫn vào), rằng, Từ Hải là thương binh nặng vượt khó làm kinh tế giỏi: “Một tay xây dựng cơ đồ”. Tố Hữu giống Tố Như ở chỗ hay khắc họa thương binh cụt tay. Mẹ suốt cũng thương binh: ‘Một tay lái chiếc đò ngang. Lại nữa, phụ nữ đi lính ngày xưa mà cũng lên đến đại tá: Mụ già sư trưởng…Thời hậu chiến bao cấp, cuộc sống khó khăn, hàng hóa thiếu thốn, cán bộ giảng dạy trường đại học Vinh phải bắt thăm để được quyền mua áo may-ô, bèn có thơ lẩy Kiều:

“ Trời kia đã bắt làm người có thân

                Bắt phanh trần phải phanh trần

                Cho May ô mới được phần may ô”

Nhưng, sử dụng thành phẩm một tác phẩm văn học này thành tư liệu của một tác phẩm văn học khác thì chứng tỏ Kiều đã đi vào cuộc sống tự nhiên thân thuộc như chính cuộc sống. Cho Phép tôi đọc nhanh một truyện ngắn ngắn đã lấy Kiều làm chất liệu cho tác phẩm. Truyện này được bầu chọn là truyện hay trong tháng của báo văn nghệ hội nhà văn Việt Nam. Truyện “ Lính giảng Kiều”

Đồng hới 7/10/2015

( Bài THam luận tại Hội thảo Quảng Bình với Nguyễn Du tại Đồng Hới sáng 8/10/2015

Tác gỉả gửi cho QTXM)

Advertisements

Categories

%d bloggers like this: