Đăng bởi: Ngô Minh | 24.06.2012

ĐÃ TIM RA TÁC GIẢ “ĐẾ HỆ THI” TRIỀU NGUYỄN

alt
Bản thảo ĐẾ HỆ THI CỦA Đinh Các học sĩ Đinh Hồng Phiên được vua Minh Mạng sửa và phê chuẩn ( chữ mực đỏ)

 

            ĐÃ TÌM RA TÁC GIẢ BÀI THƠ  ĐẾ HỆ THI  

TRIỀU NGUYỄN

                                                                         Ngô Minh

            Sau khi lên ngôi, vua Minh Mạng có cho soạn bài Đế hệ thi và 10 bàiPhiên hệ thi để đặt chữ lót trước tên cho con cháu trực hệ vua (đế hệ) cùng con cháu của mười hoàng tử anh em (phiên hệ). Đế hệ thi được soạn theo thể thức thơ tứ tuyệt có nội dung một bài thơ hoàn chỉnh. Bài thơ 4 câu, mỗi câu 5 chữ, thành 20 chữ: Miên Hường Ưng Bửu Vĩnh/ Bảo Quý Định Long Trường/ Hiền NăngKham  Kế Thuật Thế Thụy  Quốc Gia  Xương (Từng chữ có nghĩa như sau : HƯỜNG: Oai hùng ; ƯNG: Nên danh, ; BỬU: Bối báu; VĨNH: Bền chí; BẢO: Ôm lòng; QUÝ: Cao sang; ĐỊNH: Tiên quyết ; LONG: rồng tiên ; TRƯỜNG: Vĩnh cửu; HIỀN: Tài đức, phúc ; NĂNG: Gương ; KHAM: Đảm đương; KẾ: Kế sách ; THUẬT: ghi chép ; THẾ: trường thọ ; THỤY: Ngọc quý ; QUỐC:  giang san ; GIA: Muôn nhà ; XƯƠNG: Phồn thịnh  . 10 bài phiên hệ thi mỗi bài cũng 4 câu, mỗi câu 5 chữ, thành 200 chữ. Sau khi đế hệ thi và phiên hệ thi được vua ban, các hệ con cháu đời này qua đời khác của triều Nguyễn cứ thế mà đặt chữ lót trước tên cho thống nhất.

         Theo đế hệ thi, thì tên của các vua Nguyễn từ Minh Mạng trở lui là : Nguyễn Phúc + chữ lót trong Đế hệ thi + tên : vua Thiệu Trị là Nguyễn Phúc Miên Tông, Tự Đức là Nguyễn Phúc Hồng Nhậm; Dục Đức là Nguyễn Phúc Ưng Chấn; Hiệp Hòa tên là Nguyễn Phước Hường Dật; Kiến Phúc là Nguyễn Phước Ưng Ðăng ;Hàm Nghi là Nguyễn Phước Ưng Lịch ; Đồng Khánh tên là Nguyễn Phước Ưng Đường; Thành Thái là Nguyễn Phước Bửu Lân; Duy Tân là Nguyễn Phước Vĩnh San; Khải Định là Nguyễn Phước Bửu Đảo; Bảo Đại là Nguyễn PhướcVĩnh Thụy . Nhưng người cùng thế hệ  Miên, Hường… dù không làm vua cũng có chữ lót như nhau. Triều Nguyễn chấm dứt vị vì từ  tháng 8-1945, thời vua Bảo Đại. Từ năm 1945 đến nay, nhà Nguyễn không còn , nhưng con cháu của họ vẫn theo Đế hệ thi và  phiên hệ thi mà đặt chữ lót cho con cháu từ đời này sang đời khác. Chứng tỏ bài Đế hệ thi là vô cùng quan trọng để nhận ra người trong Hoàng tộc Nguyễn.

             Lâu nay các học giả, nhà báo trên các sách vở, báo chí, thường cho rằng thơ Đế hệ thi là do vua Minh Mạng sáng tác. Vua Minh Mạng là  một ông trí tuệ uyên bác. Vua đúc Cửu Đỉnh để khẳng định chủ quyền quốc gia,    vua Minh Mạng là thi sĩ chính hiệu, làm rất nhiều thơ ca ngơi cảnh sản xuất nông thôn. Vua Minh Mạng chính là kiến trúc sư của  quần thể di tích Cô Đô Huế được cộng nhận là Di  sản thế giới.  Nên nói vua soạn Đế hệ thi ai cũng cho là có lý. Không ai biết  vua đã sai người soạn 11 bài thơ cốt tử này. May sao , sách “ Nghiên cứu Huế” do nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Châu Phan chủ biên, tập 8, ấn hành tại Huế  quý I/2012 , do NXB Thuận Hóa và Trung Tâm nghiên cứu Huế xuất bản, đã cung cấp cho độc giả một tư liệu rất quý, làm sáng tỏ việc  ai là tác giả của Đế hệ thi. Anh Nguyễn Hữu Châu Phan cho điện cho Ngô Minh biết, cách đây  5 năm, một người tên là Đinh Văn Niêm gửi cho Nghiên Cứu Huế một bài viết về tác giả khởi thảo Đế hệ thi và Phiên hệ thi chính là Đông các học sĩ Đinh Hồng Phiên , quê ở huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An. Tư liệu thật quý , nhưng bài viết đơn giản, nên phải  kiểm tra xác minh suốt năm năm ròng. Phải nhờ người lục tìm, tham khảo và chụp ảnh tài liệu Châu bản triều Nguyễn ở Trung tâm lưu trữ Quốc gia . Khi có đủ tàu liệu chính xác , Nghiên cứu Huế mới công bố bài viết của anh Đinh Văn Niên vào đầu năm 2012. Chúng tôi xin cung cấp vài tình tiết trong Nghiên Cứu Huế để bạn đọc rõ hơn tư liệu lịch sử thú vị này.

                Ở Hà Nội hiện nay có ông  Đinh Văn Niêm, hậu duệ của Đinh Các học sĩ Đinh Hồng Phiên ( gọi ông Phiên là cụ tổ) đã gửi cho Ban biên tập Nghiên cứu Huế bài viết về việc năm 1820, Đông các học sĩ Đinh Hồng  Phiên được vua giao làm Ngọc phả. Vua phán:” hoàng khảo ta lập pháp luật, định chế độ, rất lauu tâm đến việc kế thuật. Các khanh làm Ngọc phả nên xét kyc thế thứ trong sách vở cũ , liệt kê đầy đủ để dâng trình , đợi chỉ sử định” ( Đại Nam thực lục, tập 2 ). Trong gia phả họ Đinh Văn, Kim Khê, Nghi Long, Nghi Lộc có ghi :” Đông các học sĩ Đinh Phiên nhậm chức soạn định thể thức cáo văn , sắc văn, tu soạn Liệt Thánh Thực lục, đồng thời được giao việc hệ trọng là sáng tác đế hệ thi và phiên hệ thi” ( Đinh Văn tộc gia phả ). Ban biên tập sách Nghiên cứu Huế đã tìm trong “Mục lục Châu bản triều Nguyễn” của Viện Đại học Huế xuất bản năm 1962, ở tập 2 triều Minh Mạng một bản tâu có nội dung liên quan : “Đông các học sĩ Đinh Nguyễn Phiên tâu chỉ soạn các chữ Ngọc phổ, tất cả 11 bài, mỗi bài 4 câu 20 chữ, tổng cộng 220 chữ”, đề ngày 29/11, năm Minh Mạng thứ nhất (1820). Ông Đinh Văn Niêm đã đến Trung tâm Lưu trữ quốc gia I ở Hà Nội, xin được bản sao in màu Châu bản quý giá đó .

           Theo tác giả Đinh Văn Niêm, Đinh Hồng Phiên sinh năm 1764 tại làng Ông La Giáp, tổng Kim Nguyên, huyện Chân Lộc, phủ Đức quang ( nay là xã Nghi Long, huyện Nghi Lộc, Nghệ An). Ông đậu Hương Cống thứ hai, khoa thi Quý Mão, Cảnh Hưng năm thứ 44( 1783) đời vua Lê Hiển Tông. Khoa này Nguyễn Du Tiên Điền đậu sinh đồ. Năm 1787, đi thi Hội ông Phiên đậu Tam  trường trúng cách ( ngang Phó bảng thời Nguyễn ). Ông được bổ Toản tu Quốc sử quán triều Lê.. Thời Nguyễn, sau khi lên ngôi, vua Gia Long đã vời ông ra lám quan với triều Nguyễn. Năm Gia Long thứ 14 ( 1815) ông được vua bổ Đốc học Quảng Nam, Năm Kỷ Mão, Gia Long thứ 18 ( 1819) ông được bổ Đông các học sĩ, sung vào đoàn đi sứ nhà Thanh, Trung Quốc. Ông có tập thơ Hán Cao Tổ và một số câu đối truyền lại đến nay. Đi sứ Trung Hoa, ông có một số bài thơ được in vào các loại đồ sứ Trung Hoa. Như câu Nghêu ngao vui thú sơn hà / Mai là bạn cũ  hạc là người thân,  được in nguyên chữ Nôm vào đồ gốm, mà người đời sau cho là của Nguyễn Du. Vì Đinh Hồng Phiên và Nguyễn Du là bạn đồng hương, đồng khoa thi. Con trai Đinh Hồng Phiên là tiến sĩ Đinh Văn Phác, lấy Nguyễn Thị Tiềm là con gái Nguyễn Du. Đến thời vua Minh Mạng, ông giữ nhiều chức vụ quan trọng ở triều đình. Nhiều năm làm giám thị các kỳ thi Hương Trường thi Quảng Đức, Sơn Nam của Triều Nguyễn. Đinh Hồng Phiên có con trai là Đinh Văn Phác đã đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ  tại kỳ thi Hội  năm Nhâm Ngọ, Minh Mệnh thứ 3 ( 1822). Nhưng quan trọng nhất là chức “soạn định thể thức cáo văn, sắc văn”- chức này đã giúp cho Đinh Hồng Phiên có điều kiện để  soạn cho vua Minh Mạng Ngọc Phổ bài đế hệ thi và 10 bài phiên hệ thi, được vua “châu phê”

            Năm Minh Mệnh thứ nhât, ngày 20 tháng 11 năm 1820, Nguyễn Đình Phiên đã tâu lên vua Minh Mạng :” Bề tôi Đông các học sĩ Nguyễn Đình Phiên cứu đầu, rập đầu trăm lạy  kính tâu về việc : Nay kính vâng chủ kiếm soạn các chữ trong Ngọc Phổ . Hãy kính đấy. Kinh cẩn xếp thành  11 bài 4 câu 20 chũ, cộng 220 chữ kính cẩn trình bày theo thứ tự. Kính chờ Thánh thượng xét đoán” ( bản dịch từ chữ Hán, Châu bản triều Nguyễn, tở 223 đến 235). 11 bài trong Ngọc Phổ ấy, bài đầu là Đế hệ thi và 10 bài  sau là Phiên hệ thi. Bài Đế hệ thi , Đinh Hồng Phiên  viết : Miên hồng khai bửu tộ/ Bảo định ứng trinh tường/ Toản tự di nhân viễn/ Gia hy tích dận trường. Đọc bài thảo, “vua Minh Minh Mạng ban đầu sửa chữKhai thành chữ Ưng .Câu thứ hai vua sửa lại là Long quý định bảo trường. Câu ba, Toản tự di nhân viễn, vua sửa lại là Hiền năng kham kế thuật. Câu bốn : các chữ hy tích dận trường vua sửa thành Thụy Quốc gia xương. Rồi vua lại sửa câu bốn một lần nữa, thành Thọ Thế Quốc Gia Xương, sau đó vua lại lấy lại Thế Thụy. Rồi  vua tham khảo ý kiến  anh em mình và các  trí thức trong triều,  một lần sửa nữa mới chính thức thành: Miên Hường Ưng Bửu Vĩnh/ Bảo  Quý Định Long Trường/ Hiền Năng  Kham  Kế Thuật Thế  Thụy  Quốc  Gia  Xương .  Bài Đế hệ thi không chỉ để đặt tên, mà còn là một bài thơ hoàn chỉnh .Tạm dịch nghĩa theo vần lục bát như sau :

  Huân nghiệp lớn Tổ Tiên gầy dựng.

Gắng giữ gìn cho xứng ân sau:

Phồn vinh thịnh đạt dài lâu,

Anh tài, hiền đức cùng nhau bảo toàn.

Đời đời nối nghiệp tiền nhân,

Nước nhà hưng vượng muôn phần phát huy.

              Về 10 bài Phên hệ thi mà Đinh Hồng Phiên trình tấu, vua Minh Mạng cũng sửa rất kỹ như thế, nhưng số chữ  sửa ít hơn. Ví dụ, theo Đinh Văn Niêm, Bài Phiên hệ thi 1, vua Minh Mạng thêm vào đầu bài hai chữ   Anh Duệ, sửa câu câu nhất  Tế mỹ duy phiên tráng thành Mỹ Lệ Phiên Cường Tráng . Còn câu 2,3,4 vua giữ nguyên . Thành ra bài thơ như sau : Mỹ Lệ Phiên Cường Tráng / Liên huy vĩnh thế xương/ Lệnh nghi sùng tốn thuận/ Vỹ vọng biểu khiêm quang. Bài phiên Hệ thứ 2, vua thêm đầu bài là hai chữ Kiến An. Câu thứ nhất Hữu Đắc Giao Lương Quý vua sửa lại là  Lương Khiên Giai Hữu Thức. Thành bài : Lương Khiên Giai Hữu Thức/  Du hành suất nghĩa phương/ Dung di tương thức hảo/ Bính diệu trác vi chương.v.v..Nói chung 10 bài Phiên hệ thi bài nào do Đinh Hồng Phiên  thảo tấu, bài nào cũng được vua  đọc rất kỹ , thêm hai chữ đầu bài , nhưng vua sửa chữa chỉ một câu hoặc vài ba chữ. 10  bài  Phiên hệ thi sau đó còn được anh em vua, các Hoàng tử con vua Minh Mạng ( là những nhà thơ cự phách như Miên Thẩm, Miên Trinh…) góp ý sửa chữa, chính thức như sau :

  1. Anh Duệ hệ : Mỹ Duệ Tăng Cường Tráng /Liên Huy Phát Bội Hương? Linh Nghi Hàm Tốn Thuận / Vỹ Vọng Biểu Khôn Quang

2. Kiến An hệ:  Lương Kiến Ninh Hòa Thuật/ Du Hành Suất Nghĩa Phương/ Dưỡng Di Tương Thực Hảo/ Cao Túc Thể Vi Tường

3. Định Viễn hệ:  Tịnh Hoài Chiêm Viễn ÁiCảnh Ngưỡng Mậu Thanh Kha/Nghiễm Khác Do Trung Đạt/ Liên Trung Tập Cát Đa

4. Diên Khánh hệ: Diên Hội Phong Hanh Hiệp Trùng Phùng Tuấn Lãng Nghi/Hậu Lưu Thành Tú Diệu Diễn Khánh Thích Phương Huy

5. Điện Bàn hệ: Tín Diện Tư Duy Chánh/ Thành Tôn Lợi Thỏa Trinh/ Túc Cung Thừa Hữu Nghị Vinh Hiển Tập Khanh Danh

6. Thiệu Hóa hệ:  Thiện Thiệu Kỳ Tuần Lý Văn Tri Tại Mẫn Du Ngưng Lân Tài Chí Lạc/ Địch Đạo Doãn Phu Hưu

7. Quảng Oai hệ: Phụng Phù Trưng Khải Quảng Kim Ngọc Trác Tiêu Kỳ Điển Học Kỳ Gia Chí Đôn Di Khắc Tự Trì

8. Thường Tín hệ: Thường Cát Tuân Gia Huấn/ Lâm Trang Túy Thạnh Cung/Thận Tu Dy Tấn Đức / Thọ Ích Mậu Tân Công

9. An Khánh hệKhâm Tùng Xưng Ý Phạm / Nhã Chánh Thủy Hoằng Quy/ Khải Dễ Đang Cần Dự / Quyên Ninh Cộng Tráp Hy

10. Từ Sơn hệ: Từ Thể Dương Quỳnh Cẩm / Phu Văn Ái Diệu Dương Bách Chi Quân Phụ Dực / Vạn Diệp Hiệu Khuông Tương

Đó là tên phiên hệ dùng cho thứ tự  các Hoàng Tử. Chữ lót của mỗi đời dùng một chữ trong bài thơ.

            Qua tư liệu mà  Nghiên Cứu Huế trình bày ở trên, ta thấy tác giả khởi thảo  Đế hệ thị và Phiên hệ thi là Đông các học sĩ Đinh Hồng Phiên. Nhưng vua Minh Mạng cũng giống như  người “đồng tác giả” vì đã góp công sữa chữ, thay đổi câu chữ nhiều lần để đi đến hoàn chỉnh. Nhất là bài Đế hệ thi. Theo Nghiên Cứu Huế dẫn Đại Nam thực lục, vào tháng tư năm Minh Mạng thứ 4 (1823), Vua bansách bằng vàng ngự chế về đế hệ dành cho trực hệ của vua và sách bạc về phiên hệ dành cho con cháu các anh em của vua . Lễ tuyên đọc và ban sách được tổ chức ở sân điện Thái Hòa. Nhà vua nói với các hoàng tử rằng: “Trẫm nghĩ tôn thống là quan trọng, muốn thực hiện chí của tiên hoàng, bèn soạn 20 chữ hay, lưu để cho người nối ngôi về sau, chia ra dòng đế, dòng phiên để phân biệt thân sơ… Trẫm chỉ giơ tay lên trán cầu trời cho từ nay về sau con cháu ta nhận nối cơ đồ lớn sẽ được hưởng 500 năm, hưởng đời hơn 20 đời. Cũng không dám mong nhiều đâu…”. Nhưng triều Nguyên từ vua Gia Long đến Bảo Đại, 13 đời vua chỉ tồn tại 143 năm, được một câu đầu trong đế hệ thi MIÊN HƯỜNG ƯNG BỬU VĨNH.

            Cuộc đời Đông các học sĩ Đinh Hồng Phiên thật bi hài. Ông đã cùng vua Minh Mạng soạn Đế hệ thi và Phiên hệ thi, được vua ghi vào sách vàng, sách bạc triều Nguyễn, nhưng chính vua Minh Mạng lại là người ra lệnh giết Đinh Hồng Phiên, vì những năm sau đó ông đã theo Lê Văn Khôi (  coi nuôi Lê Văn Duyệt)  khởi binh đánh chiếm thành Gia Định , kêu gọi khôi phục sự nghiệp nhà Lê ở Đằng Ngoài. Nhưng đó là một vấn đề khác, không ở phạm vi bài viết này.

About these ads

Responses

  1. [...] ĐÃ TIM RA TÁC GIẢ “ĐẾ HỆ THI” TRIỀU NGUYỄN  —  (Ngô [...]

  2. Cháu chào bác,
    Cái vấn đề này cháu thấy anh Tôn Thất Thọ (đang công tác ở tạp chí Xua & Nay ở SG) đã có bài viết năm 2010 tựa (“HỌ” TÔN THẤT CÓ TỪ KHI NÀO? Tạp chí Kiến Thức Ngày Nay số 724-20/9/2010). Bác có thể vào trang web sau xem ạ:

    http://sachxua.net/forum/index.php/topic,13662.msg315728/topicseen.html#msg315728

    Cháu Tùng

  3. Thiết nghĩ bài viết có tính cách như là một bài nghiên cứu Lịch Sử thì nên tham khảo và viết cho chính xác . Câu thứ nhất của bài Đế Hệ Thi là : ” Miên Hồng Ưng Bửu Vĩnh ” , có thể có người đọc trại đi là Miên Hường …như trái Hồng : trái Hường , hoa Hồng , hoa Hường … Nhưng tại sao lại là Hồng Nhậm mà lại là Hường Dật , trong lúc Vua Tư Đức ( con thứ hai ) và vua Hiệp Hòa (con thứ 29 và là con út ) đều là con của vua Thiệu Trị cả , mà trong bài Đế Hệ Thi theo tác gỉa viết lại không có chử Hồng .
    Hiện nay học sinh tốt nghiệp Trung Học và ngay cà Đại Học biết đến Đế Hệ Thi và Phiên Hệ Thi ( trong bài viết của Tác gỉa có nơi còn viết thành Phên Hệ Thi ) không phải là nhiều , cũng như sau năm 1975 có bài báo đã viết học sinh ở Miền Bắc trước 1975 không biết Nguyễn Công Trứ là ai , mà lại có một bài sơ suất và ẩu tả như thế này thì thật là đáng tiếc !

  4. [...] 94/ ĐÃ TIM RA TÁC GIẢ “ĐẾ HỆ THI” TRIỀU NGUYỄN [...]


Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

Danh mục

%d bloggers like this: